De streektram van de Gaume: toen de kleine trein verstomde in de valleien

Loop langs de Ton tussen Sommethonne en Latour, en je hoort de stilte. Geen lege stilte: een bewoonde stilte, de stilte die valt nadat een locomotiefpiep meer dan zestig jaar geleden verstomde. De kinderen van vandaag weten niet dat het pad waarover ze hun fiets schuiven ooit het spoor van de kleine trein van de Gaume was. De ouderen zijn niet vergeten.

Een lijn tussen de dorpen

De streektrams tekenden de Gaume omstreeks de eeuwwisseling. Voor hen hadden de gehuchten niets dan modderige veldweggen en grindpaden om elkaar te verbinden. De vicinal — die geduldige, stoom blazende wagon — gaf ritme aan de dagen. Hij bracht melk naar Virton, schoolkinderen naar Florenville, arbeiders naar de kalksteengroeves. De Gaumais noemden hem gewoon « le train » of « le petit chemin de fer ».

De lijnen volgden de valleien, want het reliëf van de Gaume — zijn kalkrijke plateaus dooraderd door rivieren — liet geen andere keuze toe. De kleine trein slingerde langs de Semois, de Ton, de Vire. Waar de helling steiler werd, vertraagde hij bijna tot stilstand, en de passagiers stapten uit om naast de wagon te lopen.

Spookstations

Enkele gebouwen bestaan nog, iets teruggetrokken van het groene pad. Een zadeldak, breukstenen muren, sporen van witte letters waar ooit « GARE » stond. In Sommethonne, in Latour, in de gehuchten tussen Virton en de Franse grens zijn deze restanten herdert: een privéwoning, een timmerwerkplaats, een tuinhuis. Het oude perron is nu een terras waar in augustus de tomaten rijpen.

De ouderen vertellen nog van de ruwweg geschatte dienstregeling, nooit helemaal op tijd. De trein die 's nachts in de mist vertrok en stopte omdat een koe de weg overstak. De trein die vijf minuten te laat was terwijl de kinderen vanaf de kruising renden. Kleine dorpverhalen die het ritme van een dag bepaalden.

De trein verstomde, het pad bleef

De vicinal verdween uit het landschap van de Gaume halverwege de twintigste eeuw. De rails werden opgerukt, de dwarsliggers vergisten onder de aarde, de taluds werden ingehaald door braamstruiken. De auto en de bus namen over — sneller, eenzamer.

Maar het spoortracé bleef. De zachte bochten, de gelijkmatige hellingen, de begroeide taluds: het allemaal werd wat men vandaag het RAVeL noemt, deze groene verbindingsassen waar wandelaars, fietsers en joggers hun route vinden. Het verhang is hetzelfde. De bochten zijn dezelfde. Wat de locomotief in drie zuigerslagen overwon, klim je nu op eigen tempo, hijgend, handen op het stuur of wandelstokken in de aarde geboord.

Er is iets rustgevends aan een route te volgen die voor een trein is ontworpen en nu aan de eenvoudige mechaniek van het lichaam is toevertrouwd. Het onderwerp is de stilte. Waar ooit de fluit weerkaatste tussen de kalksteenkliffen, blijft alleen het geruis van water onder de brug, het kraken van takken, de wind in het hoge gras van de dijk. De Gaume heeft de vorm van de trein behouden zonder het geluid. Misschien is dat de verstandigste manier om te herinneren: geen museum, geen gedenkplaat, maar een pad dat nog steeds het ene dorp met het andere verbindt — in het tempo van een wandeling.