De smokkelaars van de Semois: wanneer de Gaume tussen drie landen glipte

Een grens die je overschrijdt zonder haar te zien

De Semois tekent een grens waar geen linie thuishoort. Tussen België en Frankrijk, tussen de Gaume en Lotharingen, tussen de bossen van Torgny en de weiden van het Lotharingse land slingert de rivier in strakke bochten die vingers van land creëren die aan het ene land toebehoren maar het andere raken. Voor de smokkelaar was dit geen administratieve lijn. Het was een corridor. Een ademhaling. Een tussenruimte waar het oog van de douanier zich verloor tussen twee bochten.

Het was geen glorieus ambacht. Niemand trok uit voor roem. Men trok uit omdat tabak te duur was, omdat koffie na de oorlog schaars was, omdat een zak zout de weduwe een paar franc opleverde. De mannen uit Chiny, uit Montquintin, uit Sommethonne wandelden 's nachts door de beukenbossen, met zoolloze schoenen, zodat geen dood blad onder de voet kraakte.

De paden zijn niet vergeten

De oudsten in het dal praten er nog over met een merkwaardige toon: halverwege bewondering en schaamte. Bewondering voor de sluwheid, de kennis van het terrein, het geheugen van stegen die op geen enkele kaart stonden. Maar ook schaamte, want smokkelen was een misdaad, en je vertelt je kinderen niet dat hun grootvader een fiscale delinquent was.

En toch bestaan die paden nog. Sommige doorkruisen nog steeds steile bossen, met sporen die geen tractor ooit heeft gebruikt, ingesleten door lichte karren met juten zakken. Andere volgen de rivier in een stilte van bomen waar het minste krakend geluid je verraadt. Wie deze paden in oktober beloopt, tussen vallende beukennootjes, voelt dat de Gaume nooit louter een stille tuin was. Het was een doorvoerterritorium, van spanning, van sluwigheid.

De Gaume van vandaag en haar spoken

Er zijn geen douaniers meer in de beukenbossen. De eengemaakte markt, daarna het Schengengebied, hebben uitgewist wat het zout van dit clandestiene verdienmodel maakte. De grens is een concept geworden voor administratiebeambten. Voor de zondagwandelaar op de RAVeL richting Florenville of het pad dat Bouillon verbindt met de dorpen op de rechteroever, is de Gaume een decor zonder wrijving.

Maar het decor draagt zijn sporen. Een geïsoleerde boerderij onderaan een pad, wier schuur werd uitgebreid in een tijd waarover men niets zei. Een steenpad dat op de officiële kaart nergens naartoe leidt, maar honderd meter van België uitmondt op een Frans veld. Een familielegende: mijn overgrootvader zwom de koffie over de Semois, in een rubberen zak.

De Gaume vandaag belopen betekent lopen over verhalen die je in geen toeristische brochure vindt. De valleien waren geen wiegen. Het waren corridors, vluchtroutes, grijze zones tussen drie koninkrijken die het niet altijd eens waren. Het bos bewaart. De wandelaar luistert, als hij de tijd en geduld heeft om onder de beuken te vertragen.