De houtskoolbranders van de beuken: toen de Gaume rookte onder de kolenmeul

Oktober. De laatste beukenbladeren verkleuren tot goud rond Florenville. Onder mijn laarzen draagt het mos die donkere, asachtige tint die verraadt aan oude vuren. Hier, een eeuw geleden, hield een man wekenlang de wacht bij een kegel van gestapeld hout die zich in rook verteerde en de ijzersmelterijen van het naburige Lotharingen voedde.

De kolenmeul, een architectuur van aarde en vuur

De kolenmeul was een daad van vertrouwen. De houtskoolbrander stapelde beukenstammen tot een kegel, dichtte ze af met takken, mos en een korst aarde. Dan stak hij onderaan aan en wachtte. Dagen, soms weken, moest het vuur ademen — niet laaien, niet doven, alleen roken. Een te groot luchtgat hier, een plukje mos op de verkeerde plek, en heel de alchemie kon omslaan. Te veel lucht en het hout werd as. Te weinig, en het bleef een ruw blok.

Het was eenzame, seizoensgebonden arbeid. De houtskoolbrander sliep naast zijn meul diep in het beukenbos, at koud, luisterde naar het kraken van hars in de nacht. In de Gaume, waar de beukenbossen zich uitstrekken van de vallei van de Semois tot de hoogten van Étalle, dotted deze kegels elk jaar het bos. Hele families wandelden van bosperk tot bosperk en bouwden elke maand een nieuwe meul.

Het hout van de Gaume warmde smelterijen elders

De houtskool bleef niet in de Gaume. Ze vertrok, in zakken op ezelsruggen of per kar, naar de hoogovens van het Meurthedal en het Maasbekken. De grote smelterijen van het Pays-Haut nodigden tonnen van dit zwarte, poreuze brandstof om erts te smelten. De Gaume, arm aan minerale rijkdom, was rijk aan hout — en haar hout, langzaam tot kool gebrand, werd de munt van een grensoverschrijdende economie.

Dit maakte van de houtskoolbrander een figuur van doorgang. Noch helemaal boswerker, noch helemaal industrieel acteur. Hij behoorde volledig noch aan de ene noch aan de andere zijde van de grens. Zijn kennis leefde in zijn handen, van vader op kind overgegeven, en hij droeg ze over de taalgrens die het gaumese Lothringisch scheidt van het Frans van de Meurthe.

De spookgeur onder de beuken

Vandaag zijn de meulen verdwenen. Industriële coke verving houtskool; gas verving hout in de smelterijen. De laatste houtskoolbranders van de Gaume doofden rond het midden van de vorige eeuw. Wie de oude bospaden wandelt, herkent nog de cirkelvormige litteken in de grond, de gezwarte aarde waar gras tegen bestand is. De dorpsgenoten noemen het een «brûlis» en blijven erbij stilstaan zoals men stilstaat voor een verlaten kapel.

Maar het bos draagt geen wrok. Het beukenbestand groeide terug, zoals het altijd deed, nu beheerd voor nutshout, voor paddenstoelenplukkers, voor wandelaars en de roofvogels die de thermiek boven de Semois berijden. Het ambacht van de houtskoolbrander is niet helemaal dood — een paar enthousiastelingen bouwen voor demonstraties opnieuw een meul, en oude liederen leven voort in het geheugen van de dorpen. Maar de geur, die scherpe zoetheid van groen beukenrook gevangen onder aarde, is een parfum die alleen nog aan het verleden toebehoort.

Oktober is de maand waarin je hem nog bijna kunt vangen. Tussen de verrotte bladeren en de eerste kachels rookt de lucht boven de heuvels van de Gaume nog van een geduldig, langzaam branden.