Sint-Maarten in de Gaume: wanneer de biet licht draagt door het dorp

Het is half zeven en over de wegen van de Hesse heerst al pikzwarte nacht. Dan doemen plots oranje stippen op tussen de okerkleurige stenen huizen. Het zijn de kinderen, een mes in de ene zak, een uitgeholde biet in de andere, de kaars trilt in het lege buikje van het groente. Ze lopen in een rij, hun vervormde schaduwen kleven aan de muren. We zitten in de laatste dagen voor elf november, en de Gaume speelt haar Sint-Maartenavond opnieuw.

De uitgeholde biet, lamp van de boerderijen

Voordat plastic de keukenkastjes binnensloop, maakte men de Maartenlantaarn van wat het land gaf: een zware, aardige voederbiet, die je met de theelepel uithoalde. Het gezicht van de soldat, je kras je het door het vruchtvlees. Een kaars erin, een draad over het hoofd, en het kind liep achter de volwassenen met zijn levende lamp, die naar warme aarde en bijenwas rook.

Dit is geen groot folklorespektakel voor toeristen. Het is een gebaar van op de boerderij, een keuken-op-de-begane-grond-gebaar, een buxushandgreep. Men doet het nog steeds in Florenville, in Virton, in de erven van Latour en Sommethonne — minder omwille van de processie dan om het familie-ritueel. Het kind holt de biet uit, de moeder steekt de kaars aan, de opa brommelt de legende voor de dertigste keer voor zich uit.

De gebraden gans en het mes dat de mantel sneed

De volgende dag, de elfde, is de gans aan de beurt. Niet zomaar een gans: de vette, met graan in de dalweiden gemeste, begin november geslachte en in de koude kelder opgehangene. Je schuift ze op de feestdag in de oven, met aardappelen die in haar eigen vet sudderen en braadjus dat over de plakken wordt gegoten.

De Lotharingse gewoonte is oud. Ze gaat vóór het christendom, zeggen de ouderen, of ze overlapt het zonder het uit te wissen. Voordat de Romeinse soldaat Maarten bij de poorten van Amiens zijn mantel deelde, was er het feest nabij de winterzonnewende, het feest van het dier dat je vóór de winter slacht en samen eet. De Gaume, Lotharingse landtong aan de top van Wallonië, hield beide lagen bovenop: de mantel-legende en het braadvet.

Door de modder lopen, je eigen licht dragen

Wat er door de decennia overblijft, is dit lopen in de novembermodder. De wegen van de Gaume, bergop en steenachtig, met hun mergelranden en kale walnotenbomen, nodigen niet uit tot vrolijk flaneren. Je loopt en drukt de lantaarn tegen je buik, zodat de dalwind ze niet uitblaast. De kinderen glijden, de ouders grijpen ze bij de capuchon.

Er is geen grote parade, geen geënsceneerd schouwspel. Er zijn dorpen die naar buiten kruipen, een rij die tussen de huizen zigzag loopt, een geur van was en gekookte biet, en dan gaat iedereen weer naar huis. Morgen wordt de gans versneden, en opa zegt, mes in de hand: « Zo — wij snijden zoals de soldat sneed. » Zo vertelt de Gaume haar eigen verhaal door. Niet in een museum. Op de erf, bij schemer, met een kaars in een biet.