Mist op de Creuë: wanneer de grens verdween bij valavond

De grens die de huizen niet sneed

Het is vijf uur in de novemberavond, en de Creuë overstroomt van mist tussen Montquintin en de Lotharingse dorpen aan de overkant. Je ziet geen twintig stappen ver. De wal, de wilgen, de oude veldstenen muren verdwijnen in een dikke melk. Dit is precies het uur en precies het weer waaronder, decennialang na 1839, silhouetten langs deze beek liepen zonder licht, zonder geluid, zonder vlag.

De Belgisch-Franse grens werd in 1839 getrokken door het Verdrag van Londen. Ze sneed de Gaume — een taalkundige, landbouwmatige, familiale ruimte — in twee bestuurlijke helften. In Montquintin, in Latour, in Torgny, in Sommethonne wakkerden mensen op met een veld in Frankrijk en een huis in België. De kinderen speelden nog steeds aan de andere kant van de wei. De lijn bestond alleen op papier.

In de eerste jaren stak men de Creuë over zonder erbij na te denken. Toen kwamen de douaniers, de controles, de processen-verbaal. En de grens werd, beetje bij beetje, iets omheen te lopen. Niet uit verzet. Uit buurtgewoonte.

Koffie, tabak en de geduld van november

Men droeg geen goud en geen diamanten. Men droeg koffie — zeldzaam en duur aan de Belgische kant, toegankelijker aan de Franse kant. Tabaksblaadjes. Soms zout, stoffen, een rol weefsel die men naar gelang het seizoen in Virton of Sedan spande. Lichte zakken, laarzen in natte velden, twee uur voorsprong op de ochtendpatrouille.

November was een gouden maand voor de stille smokkelaars. Het wordt vroeg donker. Mist plakt urenlang aan de valleien van de Creuë en de Chiers. De holle wegen — nog steeds die — worden onzichtbaar vanaf de hoge weg. Men volgde de sporen met de vingers, telde de wilgen, stak de beek over bij de ondiepe doorwaadbare plaats waar het gras door andere stappen was platgetrapt.

Dit was geen grote smokkel. Dit was huisvrouwen-smokkel, grootvader-smokkel, neef-smokkel. Iedereen wist het, niemand schreef het. De douanearchieven vermelden enkele bescheiden inbeslagnames. De familiergeheugen vertelt van veel meer.

Wat de stenen nog bewaren

Vandaag verbergt niemand meer koffie. Maar de Creuë stroomt nog altijd, mistig, tussen Torgny en Saint-Cérez, tussen de twee tongen die ooit één waren. De dorpen van de Gaume-grensstrook dragen in hun architectuur de sporen van dit dubbele leven: huizen waarvan de schuurdeur zich naar Lothingen opende, boomgaarden verdeeld tussen twee kadastraten, begraafplaatsen waar de familienamen aan beide kanten terugkeren.

En als je op een novemberavond op de brug bij Montquintin staat en de mist het slokt, begrijp je waarom de ouderen een tikje ironisch zeiden: 'De grens — de mist maakt haar, of de mist maakt haar ongedaan.' De beek zelf geeft er niets om. Ze stroomde lang vóór 1839 en ze zal nog lang erna stromen. Daaronder bleef de Gaume één land, één dialect, één wind die naar vochtig beukenbos ruikt en naar gebrande prei in een cûtchau tweehonderd meter verderop.