Het Lorrains van Gaume: de drempeltaal tussen Meuse en Semois
In Latour, in Sommethonne spreekt men geen Waals. Men spreekt Gaumais, een langue d'oïl, nicht van het Franse van de Meuse, die door de novembermodder nog intiemer klinkt.

De lucht is grijs boven het plein van Latour. Een man van negentig doorkruist de binnenplaats en sleept met zijn klompen — geen echte, rubberzolen voor de modder. Hij zegt tegen zijn buurvrouw op zijn doorgang: „Y fait un temps de canard, c'est une drôle de saison." Zij antwoordt, bijna zonder na te denken: „Tant qu'ça grouille pas d'la neige, on tient." Hier spreekt niemand het academische Frans. Men spreekt Gaumais. En Gaumais is geen Waals.
De drempeltaal
Gaume is de enige hoek van België waar men een langue d'oïl spreekt. Geen Picardisch Waals, geen Namenoi, geen Luiks: Lorrains. Een familie van dialecten die aan het middeleeuwse Frans aansluit en over de grens heen nog weerklinkt, aan de kant van de Meuse en Meurthe-et-Moselle, op enkele kilometer van het Belgische kasseipak. Gaumais is een zuidelijke Lorrains, getint met Germaanse woorden uit het naburige Luxemburg. Als een kind uit Aarlen zijn grootvader hoort, hoort hij de neef van wat een inwoner van Montmédy of Longuyon zegt, vlak over de drempel.
Dit is de logica van de geografie. Stroomgebieden, beukenbossen, de diep ingesneden dalen van Semois en Chiers hebben nooit een taalkdouane opgericht. Imperia, bisdommen, feodaliteit hebben lijnen getrokken die de mond nooit gevolgd heeft. De taal stroomt waar het water stroomt.
In dialect praten, in Frans leven
Generaties lang was Gaumais de taal van de drempel, de kippenren, de winterwacht. Frans hield op bij de schooldeur. Men leerde cijfers in het Frans, maar telde schapen in Gaumais, met woorden die geen enkel woordenboek heeft willen optekenen: „un d'vant", „un d'rière." Men vertaalde niet. Men wees aan.
Tegenwoordig gebruikt bijna niemand het meer dagelijks. School, schermen, pendelritten richting Luxemburg-Stad of Virton hebben de klinkers gladgestreken. En toch blijft Gaumais in scherven bestaan. In een vloek. In een bijnaam van een gezin. In een recept dat onder vier oren wordt doorgegeven — „on met les patates en croûte, on tourne, on tourne, sans toucher." De grammatica rafelt uiteen, de woordenschat houdt nog stand.
Wat in andermans mond overblijft
Men mag Gaumais niet betreuren als een dode taal. Het leeft, maar bescheiden, gesproken door verouderde monden, herkend door jonge oren die het niet meer voortbrengen. Het is een taal van zintuiglijk geheugen: de geur van de heg in maart, het kraken van de-peerboom in november, het woord „cûtchau" dat men alleen door verraad in het Frans vertaalt.
Een paar verenigingen, een paar leerkrachten, een paar verhalenvertellers proberen de woorden, de uitdrukkingen, de liederen te verzamelen. Ze schrijven geen woordenboek: ze nemen gesprekken op. Want een taal die niet meer tussen buren wordt gesproken verliest haar grammatica, en de grammatica is het skelet dat het lichaam rechtop houdt.
Op deze mid-november, op het pad tussen Sommethonne en de beek, blijft een vrouw staan. Ze zoekt een woord. Ze lacht, alleen: „Y m'tient d'plus... c'est qu'mindji qu'y m'tient..." Ze bedoelt: „Het houdt mij tegen... het is het eten dat mij tegenhoudt." Het Frans zal haar het woord een seconde later teruggeven, schoon, administratief, dood. Gaumais had het al bruisend aangereikt.
Zin om de Gaume zelf te ontdekken?
Zes karaktervolle huizen, jacuzzi, ommuurde tuin — op enkele minuten van de plekken waar we over schrijven.
Bekijk de huizen